ΑΡΘΡΑ
Μια πλούσια αρθογραφία, σχετικά με τη φιλοσοφία, την ψυχολογία, τον εσωτερισμο, την επιστήμη και άλλα ένδιαφέροντα θέματα.
Τα είδη της μανίας κατά τον Πλάτωνα

ΠΡΟΦΗΤΙΚΗ ΜΑΝΙΑ (ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΑ)

Ο Πλάτωνας θεωρεί τον Απόλλωνα προστάτη της προφητικής μανίας. «Γιατί και η προφήτις στους Δελφούς και οι Ιέρειες στη Δωδώνη, σίγουρα απ' τη μία κατέχονται από μανία, όμως πολλά καλά και ιδιωτικά και δημόσια στην Ελλάδα προσέφεραν εξαιτίας της μανίας αυτής. Oταν δε είχαν τα λογικά τους ελάχιστα προσέφεραν ή και τίποτα. Και αν μάλιστα μιλούσαμε για την Σίβυλλα και για τους άλλους, όσοι, χρησιμοποιώντας την μανία που προέρχεται από τους θεούς, διαφώτισαν για το μέλλον προλέγοντας πολλά και σε πολλούς, θα μακρηγορούσαμε υπερβολικά τα πάντα αναφέροντας. Από τους αρχαίους ανθρώπους αυτοί που ονοματοθέτησαν, ούτε κάτι αισχρό, ούτε ντροπή θεωρούσαν την μανία, διότι ούτε και την καλύτερη τέχνη με την οποία κρίνεται το μέλλον δεν θα ονόμαζαν μανική, εμπλέκοντας το ίδιο όνομα, και οι τωρινοί παρεμβάλλοντας αντιαισθητικά του «ταυ» μαντική την ονόμασαν».

Επίσης ο Πλάτωνας ξεκαθαρίζει την διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στην «οιωνοσκοπία» και στην «μαντική», λέγοντας ότι και με την πρώτη οι άνθρωποι αναζητούν το μέλλον, αλλά αυτό γίνεται με την βοήθεια της λογικής, και είναι ανθρώπινη, ενώ η μανία είναι τελειότερη της «οιωνιστικής» και είναι θεϊκή. «Διότι και την αναζήτηση του μέλλοντος από τους σώφρονες, που χρησιμοποιούν πουλιά και άλλα σημεία, «οιονοϊστική» ονόμασαν, επειδή με την βοήθεια της λογικής προσφέρονται στην ανθρώπινη νόηση και ο νους και η ιστορία, την οποία ονομάζουν τώρα οι νεότεροι «οιωνιστική», προσδίδοντας της κύρος μέσω του «ω». Όσο λοιπόν είναι τελειότερη και εντιμότερη η μαντική από την οιωνιστική, και ως προς το όνομα και ως προς την πράξη, τόσο καλύτερα μαρτυρούν οι παλαιότεροι ότι υπερέχει η μανία της σωφροσύνης, η μία προερχόμενη από τον θεό, ενώ η άλλη είναι ανθρώπινη. Αναφέρει επίσης παρακάτω: «Τόσο καλά αποτελέσματα μπορώ να σου πω και ακόμα περισσότερα σχετικά με την μανία που προέρχεται από τους θεούς. Επομένως ας μη φοβόμαστε και ας μη μας ταράζει κάποιος συλλογισμός, ο οποίος υπαινίσσεται ότι τάχα, αντί αυτού που έχει καταληφθεί από θεϊκή μανία, πρέπει τον σώφρονα να διαλέγουμε για φίλο μας» (Φαίδρος).

Πριν αναφέρουμε περισσότερα για την Απολλώνια μανία θα πρέπει να κάνουμε ένα διαχωρισμό ανάμεσα σε αυτήν και την Διονυσιακή. Η πρώτη είναι ένα είδος πνευματιστικής μεσολάβησης (μέντιουμ), που σκοπεύει στην γνώση του μέλλοντος ή του κρυφού παρόντος, και είναι σπάνιο χάρισμα κάποιων ατόμων, ενώ στην διονυσιακή εμπειρία το μαντικό ή πνευματιστικό στοιχείο είτε απουσιάζει, είτε είναι εντελώς δευτερεύον και είναι ουσιαστικά συλλογική, καθώς θα λέγαμε και «κολλητική». Γνώθι εαυτόν μας λέει ο Απόλλωνας και μας δείχνει τον δρόμο της ενσυνείδητης ατομικότητας . Ο Ελευθερωτής είναι ο Διόνυσος που σε βοηθά για ένα σύντομο χρονικό διάστημα να πάψεις να είσαι ο εαυτός σου. Γνωρίζουμε πως εκτός από την Ελλάδα οι άνθρωποι εξασκούσαν την «εκστατική προφητεία» και στην Δυτική Ασία, οι Φοίνικες και οι Χετταίοι. Αλλά και στα μαντεία του Απόλλωνα στην Κλάρο, κοντά στην Κολοφώνα, και στους Βραγχίδες, έξω απ' την Μίλητο εξασκούσαν την «εκστατική προφητεία».

Eνα από τα χαρακτηριστικά αυτής της προφητικής μανίας είναι η «όραση». Στην Οδύσσεια έχουμε το όραμα του Θεοκλύμενου, κληρονομικού μάντη του Απόλλωνα, στον Αγαμέμνονα έχουμε τα οράματα της Κασσάνδρας και ο Πλούταρχος μας πληροφορεί για το όραμα της Αργείας προφήτισσας του Απόλλωνα, που όρμησε μία μέρα στους δρόμους , κραυγάζοντας πως είδε την πόλη πνιγμένη στα πτώματα και στο αίμα «εν τη πόλει των Αργείων η του Λυκείου προφήτις Απόλλωνος εξέδραμε βοώσα νεκρών οράν και φόνου καταπλέω την πόλιν». (Πλουτ. Πύρρος 31). Oμως στα παραδείγματα που αναφέρθηκαν ο τύπος αυτός της προφητικής μανίας, δεν είναι ο συνηθισμένος, επειδή εμφανίζεται αυθόρμητα εκεί που κανένας δεν την περιμένει. Στους Δελφούς, και προφανώς στα περισσότερα μαντεία του Απόλλωνα, βασιζόταν όχι σε οράματα, αλλά στον «ενθουσιασμό» με την πρωταρχική και κυριολεκτική έννοια του όρου. Η Πυθία γινόταν «ένθεος», πλήρης Θεού. Ο Θεός έμπαινε μέσα της και χρησιμοποιούσε τα φωνητικά της όργανα σαν δικά του, όπως γίνεται και στον πνευματισμό. Γι αυτό και οι χρησμοδοτήσεις του Απόλλωνα ανακοινωνόταν πάντα σε πρώτο πρόσωπο και ποτέ σε τρίτο.

Υπάρχει όμως και ο άλλος δρόμος όχι κάθοδος του θείου όπως στην περίπτωση της Πυθίας ή ενός σύγχρονου μέντιουμ, αλλά η ψυχή απελευθερώνεται με την βοήθεια του ύπνου, της καταληψίας ή μιας θρησκευτικής τελετουργίας από το σώμα και από τον έλεγχο του νου. Είναι η «σαμανιστική» άποψη σε αντίθεση με την απλή κατοχή. Στο σαμανισμό δεν εισέρχεται ένα ξένο πνεύμα μέσα στο σαμάνα, αλλά είναι η απελευθέρωση του πνεύματος του σαμάνα, που εγκαταλείπει το σώμα του και ξεκινά ένα μαντικό ταξίδι ή μία «ψυχική εκδρομή»στον κόσμο των πνευμάτων. Μπορεί να του συμπαρασταθούν υπερφυσικά όντα, όμως η δική του προσωπικότητα αποτελεί αποφασιστικό στοιχείο. Ενας σαμάνας μπορεί να παρουσιαστεί ταυτόχρονα σε διαφορετικά μέρη. Από αυτές τις εμπειρίες ο σαμάνας αποκτά την επιδεξιότητα του στην μαντεία, στην θρησκευτική ποίηση, και στην μαγική ιατρική και γίνεται σημαντικός κοινωνικός παράγοντας. Στην αρχαϊκή εποχή υπάρχει μια σειρά ιατρομάντεων, μάγων θεραπευτών και θρησκευτικών δασκάλων, που πολλοί είναι συνδεδεμένοι στην ελληνική παράδοση με τον Βορρά και όλοι τους εμφανίζουν σαμανικά χαρακτηριστικά.

Στην αρχαϊκή εποχή υπάρχει μια σειρά ιατρομάντεων, μάγων θεραπευτών και θρησκευτικών δασκάλων, που πολλοί είναι συνδεδεμένοι στην ελληνική παράδοση με τον Βορρά και όλοι τους εμφανίζουν σαμανικά χαρακτηριστικά. Πέρα από τον Βορρά, έλεγαν, ήρθε ο Αβαρης καβαλάρης πάνω σε ένα βέλος. (Οι σαμάνες μαντεύουν με το πέταγμα του βέλους και λέγεται ότι η «εξωτερική ψυχή» του Τάταρου σαμάνα κατοικεί σε ένα βέλος. Επίσης χρησιμοποιούν το βέλος για να φέρουν πίσω τις ψυχές των αρρώστων). Όταν τόσο προχωρημένος στην τέχνη της νηστείας, ώστε είχε μάθει να ζει δίχως καθόλου ανθρώπινη τροφή. Εξαφάνισε τους λοιμούς, πρόβλεψε σεισμούς, συνέθεσε θρησκευτικά ποιήματα και δίδαξε την λατρεία του βόρειου θεού του, που οι Έλληνες τον αποκαλούσαν υπερβόρειο Απόλλωνα. (Ο θεός συνδέεται με ένα προϊόν του βορρά το κεχριμπάρι και με ένα βόρειο πουλί τον άγριο κύκνο. Ο «αρχαίος» κήπος του βρίσκεται πίσω από τον βόρειο άνεμο. Όταν ο θεός του Abalus, του μήλο-νησιού, του μεσαιωνικού Avalon).

Η προφητική κατοχή δεν περιορίστηκε στα επίσημα μαντεία, Εκτός από τις μυθολογικές μορφές όπως η Κασσάνδρα, η Βακίδα, η Σίββυλα, για τις οποίες πίστευαν ότι προφήτευαν σε κατάσταση κατοχής, ο Πλάτωνας αναφέρει μερικούς προφήτες σαν συνηθισμένους τύπους της εποχής του, κάποια πρόσωπα γνωστά ως «εγγαστρίμυθοι» και κατόπι σαν «Πύθωνες», από τους οποίους κάποιος Ευρυκλής, ήταν αρκετά φημισμένος, και τον αναφέρουν ο Αριστοφάνης και ο Πλάτωνας. (ΟΠλάτωνας τους ονομάζει «θεομάντεις» και «χρησμωδούς» [Μένων 99C], ή «χρησμωδούς» και «μάντεις θείους» [Ιων. 534C]. Πέφτουν σε ενθουσιασμό και εκστομίζουν αλήθειες για τις οποίες δεν γνωρίζουν τίποτε, και έτσι διακρίνονται καθαρά και από τους μάντεις εκείνους που δίνουν πίστη στα πουλιά, [Φιλ. 67B], και από τους χρησμολόγους, που απλώς παραθέτουν ή ερμηνεύουν παλιούς χρησμούς.). Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι η κατοχή των εγγαστρίμυθων συγκρίνεται με την κατάσταση που συνήθως αποδίδουν στην Πυθία, αν και δεν φαίνεται καθαρά μέχρι που φτάνει η σύγκριση.